Selen ma duże znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Pierwiastek ten jest ściśle związany z prawidłowym funkcjonowaniem tarczycy oraz prawidłowym metabolizmem hormonów tarczycowych, pełni również rolę w leczeniu chorób tego narządu.. W ostatnich latach prowadzono wiele badań dotyczących znaczenia selenu w leczeniu choroby Hashimoto. Badania wskazują wyraźnie na pozytywny wpływ terapeutyczny suplementacji selenu u chorych z autoimmunologiczną niedoczynnością tarczycy leczonych lewotyroksyną w połączeniu z suplementacją selenu oraz u pacjentów z subkliniczną niedoczynnością.
Selen został odkryty przez szwedzkiego chemika Jönsa Berzeliusa w 1817 roku. Pod względem chemicznym selen jest niemetalem. Jako związek nieorganiczny występuje w postaci selenianów (IV), a w formie organicznej tworzy aminokwasy – selenometioninę i selenocysteinę. W aminokwasach tych dochodzi do zamiany atomu siarki na atom selenu.
Niedobór selenu występuje przede wszystkim na terenach, gdzie zawartość tego pierwiastka w glebie jest niska (m.in. Chiny, Syberia). Badania wskazują, że niedobór selenu w ujęciu globalnym może dotyczyć aż miliarda osób. Główne źródła tego mikroelementu w diecie to mięso, ryby, makaron, płatki owsiane; największą jego ilość zawierają orzechy brazylijskie. Zapotrzebowanie organizmu na selen, niezbędne do utrzymania prawidłowej aktywności selenoprotein, waha się od 60 μg do 75 μg na dobę.
Selen wchodzi w skład selenoprotein i enzymów oksydacyjnych – PG (peroksydazy glutationu), tioredoksynoreduktazy (TRR), dejodynaz jodotyroninowych (DJ), selenoproteiny 1 (SPP1) i selenoproteiny W. Peroksydaza glutationowa chroni błony komórkowe przed stresem oksydacyjnym. Dejodynazy jodotyroninowe aktywują hormony tarczycy do aktywnej formy T3 (trójjodotyroniny), w ten sposób pełniąc kluczową rolę w funkcjonowaniu i rozwoju tarczycy. Niedobór selenu powoduje zaburzenia metabolizmu jodu i zaburzenia syntezy hormonów tarczycy. Selen wpływa na pracę tarczycy poprzez:
Poważne skutki niedoboru dotyczą dzieci urodzonych przez kobiety z niedoborem selenu i jodu, gdyż są one narażone na kretynizm, który obecnie określany jest jako wrodzony zespół niedoboru jodu lub ciężka wrodzona niedoczynność tarczycy. Selen jako składnik perokzydazy glutationowej uczestniczy w neutalizacji reaktywnych form tlenu. Selen jest kluczowym pierwiastkiem niezbędnym do procesu dejodynacji, czyli przekształcania nieaktywnego hormonu tarczycy tyroksyny (T4) w aktywną formę trójjodotyroniny (T3). Niedobór selenu prowadzi do zaburzeń konwersji T4 do T3. W warunkach niedoboru jodu gruczoł tarczowy jest bardziej podatny na stres oksydacyjny. Następuje wzrost produkcji TSH (hormonu tyreotropowego przysadki), co pobudza produkcję nadtlenku wodoru (H2O2), którego nadmiar powoduje stan zapalny tarczycy. Czyli duże dawki jodu poprzez proces dejodynacji mogą nasilać skutki niedoboru jodu i przez to niekorzystnie wpływać na tarczycę. Według Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego selen jest pierwiastkiem niezbędnym do funkcjonowania tarczycy. Podkreślono zależność pomiędzy selenem a jodem, gdzie nadmierna podaż selenu może nasilać efekty niedoboru jodu. Gdy selen jest podawany we właściwych dawkach, łagodzi konsekwencje nadmiaru jodu oraz zapobiega zmianom zapalnym tarczycy.
Choroby tarczycy występują częściej u kobiet niż u mężczyzn. Przyczyna nie jest do końca poznana. Być może jest to wpływ żeńskich hormonów płciowych, a może różnice w funkcjonowaniu układu immunologicznego u obu płci, ewentualnie ochronne działanie czynników, które zależą od obecności hormonu Y. Niemniej wpływ selenu na funkcjonowanie tarczycy wykryto głównie u kobiet. Wskazują na to badania, z których wynika, że wzrost podaży selenu wpływa korzystnie na objętość gruczołu tarczowego jedynie u kobiet. U mężczyzn widać efekt zwiększonej podaży selenu na inne układy i narządy.
Selen wpływa na limfocyty T, a konkretnie na ich różnicowanie. Zmniejsza również syntezę przeciwciał, które są skierowane przeciwko antygenom tarczycy. Odpowiednia suplementacja selenu hamuje stany zapalne i proces niszczenia gruczołu tarczowego. Wyniki wskazują na to, że selen poprawia kondycję organizmu w przebiegu autoimmunologicznego zapalenia tarczycy. Przeprowadzono kilka metaanaliz. W jednej z nich badano wpływ suplementacji selenianem (IV) sodu i selenometioniną w dawce 200 μg. W badaniach z zastosowaniem selenometioniny stwierdzono obniżenie przeciwciał anty-TPO. W przypadku suplementacji selenianem nie zaobserwowano istotnego wpływu na przeciwciała anty-TPO, ale wynikiem była poprawa jakości życia badanych. W kolejnej metaanalizie uwzględniono 9 badań i przypadki 787 pacjentów, w większości chorych na przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Podawano im 200 μg selenometioniny lub selenianu oraz L-tyroksynę (w czterech badaniach) i w jednym badaniu – tiamazol. Po 6 miesiącach zaobserwowano znaczny spadek stężenia przeciwciał anty-TPO. Po kolejnych 6 miesiącach wynikiem był spadek zarówno przeciwciał anty-TPO jak i anty-TG. Zaobserwowano też poprawę nastroju badanych osób. Przeprowadzono wiele innych badań wpływu selenu na przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (PAZT).
W 2012 roku Onal i wsp. znów badają dzieci ze świeżo wykrytym PAZT. Badanie trwało 3 miesiące i objęło 23 dzieci w wieku około 12 lat, którym podawano 50 μg selenometioniny. W badaniu nie zaobserwowano poprawy wyników anty-TPO, anty-TG ani echogeniczności tarczycy. Spadek stężenia anty-TG po 3 i 6 miesiącach w grupie otrzymującej 200 μg selenometioniny zaobserwowali Anastasilakis i wsp. w sześciomiesięcznym badaniu przeprowadzonym na 86 pacjentach z PAZT.
Kolejne badanie z 2013 roku wykazuje zmniejszenie stężenia przeciwciał, zmniejszenie wola i zmian ogniskowych tarczycy. To badanie Deng i wsp. przeprowadzili przez pół roku na 94 pacjentach z PAZT, podając 200 μg selenu. Zhang i wsp. w tym samym roku nie wykazali różnic w poziomie przeciwciał anty-TPO i anty-TG w grupie 66 pacjentów z PAZT (w tym 6 kobiet). To badanie trwało tylko 3 miesiące, pacjentom podawano L-tyroksynę i 200 μg selenu z drożdży. Eskes i wsp. w 2014, badając wpływ suplementacji 200 μg selenianu sodu, nie wykazali jego wpływu na anty-TPO, TSH, ft3 i ft4. Badanie trwało 9 miesięcy na grupie 61 kobiet z PAZT, które leczono jednocześnie L-tyroksyną. Spadek stężenia anty-TPO po 6 miesiącach suplementacji 200 μg selenometioniny zaobserwowano w badaniu Farias i wsp., przeprowadzonym na 55 pacjentach z PAZT (w tym 50 kobietach). W tym samym roku roczne badanie przeprowadził Pili i wsp. Przez rok badali wpływ selenometioniny w dawkach 80 i 160 μg na grupie 60 kobiet z PAZT, nieleczonych L-tyroksyną. Nie wykazano istotnego wpływu suplementacji selenem na poziom przeciwciał anty-TPO i anty-TG, natomiast spadło stężenie chemokin CXCL-9 i -10 po suplementacji. Socha i wsp. przeprowadzili badanie na grupie 137 pacjentów ze zdiagnozowaną chorobą Hashimoto. Okazało się, że stężenie selenu w surowicy osób z autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy jest znacznie mniejsze niż w grupie osób bez chorób tarczycy.
W Danii prowadzone jest jedno z największych badań dotyczących wpływu selenu na chorobę Hashimoto, badanie CATALYST. Pacjenci (2*236 osób) z PAZT, którzy przez ostatni rok mieli przeciwciała anty-TPO na poziomie ponad 100 IU/ml i przez cały ten okres byli leczeni L-tyroksyną, są suplementowani preparatem drożdży wzbogaconych w selen (opatentowane, SelenoPrecise) w dawce 200 μg, grupa kontrolna dostaje placebo. Drożdże selenowe ze względu na wysoką biodostępność są również wybrane do badania, które rozpoczęło się w 2013 roku, dotyczące wpływu selenu na chorobę Gravesa-Basedowa.
Jak widać w przedstawionych badaniach, warto rozważyć suplementację selenu w autoimmunologicznych chorobach tarczycy, w tym chorobę Hashimoto. Uwzględniając częstość występowania u obu płci, można stwierdzić, że szczególnie kobiety są narażone na zachorowanie na PAZT. W badaniach szczególnie często powtarza się korzystny wpływ suplementacji selenometioniną w dawce 200 μg przez okres przynajmniej 3 miesięcy. W przedstawionych badaniach zabrakło paru ważnych aspektów. Nie wzięto pod uwagę zasobów selenu w organizmie, jak selenobiałka, które uczestniczą w dystrybucji selenu i we wzmacnianiu działania antyoksydacyjnego. Nie była również uwzględniona podaż jodu, co także mogło wpłynąć na wyniki badań. Poza selenometioniną wysoką biodostępność ma suplement zawierający drożdże wzbogacone selenem, opatentowany jako SelenoPrecise. Trwają badania dotyczące jego wpływu na chorych z PAZT.
Zakażenie Helicobacter pylori dotyczy ponad połowy populacji świata i jest jednym z kluczowych czynników rozwoju raka żołądka. Choć standardem leczenia pozostaje antybiotykoterapia wsparta inhibitorami pompy protonowej, narastająca antybiotykooporność i częste niepowodzenia eradykacji skłaniają do poszukiwania terapii wspomagających. Coraz większe zainteresowanie budzi Nigella sativa (czarnuszka siewna) – roślina o udokumentowanych właściwościach przeciwbakteryjnych i przeciwzapalnych.
W endokrynologii wyróżnia się dwie najważniejsze jednostki chorobowe związane z zaburzeniami wydzielania kortyzolu – chorobę Addisona i zespół Cushinga. Jednak badania pokazują, że zaburzenia wydzielania kortyzolu mogą również współistnieć z takimi chorobami, jak: otyłość, zespół metaboliczny, cukrzyca typu 2, zaburzenia depresyjne czy choroby z autoagresji.
Nagła zmiana klimatu, jedzenia czy wody podczas podróży może zaburzyć równowagę mikrobioty jelitowej i prowadzić do biegunek oraz problemów trawiennych. Coraz więcej badań dowodzi, że odpowiednio dobrane szczepy probiotyczne, stosowane profilaktycznie, mogą skutecznie chronić zdrowie układu pokarmowego w czasie wyjazdów.
