Zaburzenia przepuszczalności bariery jelitowej, nazywane potocznie zespołem jelita przesiąkliwego lub przeciekającym jelitem (ZJP, ang. Leaky Gut Syndrome), od zawsze były zjawiskiem kontrowersyjnym. Jednak coraz więcej badań podstawowych potwierdza rolę struktury fizjologicznej, jaką jest bariera jelitowa, i jej przepuszczalności w rozwoju chorób przewlekłych. Choć zjawisko ZJP wymaga jeszcze potwierdzenia w kontrolowanych badaniach klinicznych, w laboratoriach są już dostępne badania diagnostyczne w kierunku ZJP. W artykule zostaną opisane najczęściej stosowane metody służące do diagnostyki ZJP oraz ich ograniczenia.

Co to jest bariera jelitowa i co na nią wpływa?

Bariera jelitowa jest fizjologiczną jednostką funkcjonalną oddzielającą światło jelita od środowiska wewnętrznego organizmu, w skład której wchodzą: enterocyty i ścisłe połączenia pomiędzy nimi (TJ, ang. tight junctions), śluz, defensyny, wydzielnicze IgA (sIgA), komórki układu odpornościowego (m.in. limfocyty, makrofagi) oraz tkanka mięśniowa i nerwowa¹. Małe molekuły poniżej 300 daltonów (w skrócie Da, czyli jednostek, w których wyraża się wielkość molekularną), jak: glukoza, aminokwasy oraz elektrolity, mogą swobodnie przenikać przez barierę jelitową. Zadaniem bariery jest nieprzepuszczanie większych cząsteczek, które mogłyby aktywować układ odpornościowy. Przepuszczalność bariery może być regulowana zarówno poprzez czynniki fizjologiczne, jak i patologiczne. Istotną rolę w modulowaniu przepuszczalności bariery jelitowej pełni mikrobiom przewodu pokarmowego, który reguluje przepuszczalność bariery jelitowej poprzez syntezę krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, interakcje z receptorami na powierzchni enterocytów oraz wydzielanie substancji biologicznie czynnych. Dlatego dysbiozy jelitowe są prawdopodobnie jednym z najistotniejszych czynników inicjujących zaburzenia przepuszczalności bariery jelitowej i pojawienia się ZJP. Innymi czynnikami są: alkohol, leki, przetworzona żywność, niedobory sIgA, patogenne mikroorganizmy oraz niedobory witamin i minerałów^1–3.

Należy jednak podkreślić, że nie istnieje jedna przyjęta definicja bariery jelitowej oraz jej przepuszczalności i pomimo ogromnego postępu wiedzy w tym zakresie wymagane są jeszcze badania, szczególnie kliniczne. Jedna z definicji ZJP, opracowana przez Bischoff i wsp., brzmi następująco: „ZJP nazywamy zaburzoną przepuszczalność, która w przeciwieństwie do fizjologicznej przepuszczalności nie podlega regulacji, prowadząc do utraty homeostazy jelitowej, upośledzenia funkcji i rozwoju choroby”².

Konsekwencje ZJP

Uwagę świata naukowego przykuło współwystępowanie ZJP z szeregiem chorób. Dobrze zostało to udokumentowane w przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, cukrzycy typu 1, celiakii, AIDS i choroby przeszczep przeciwko gospodarzowi (GVHD). Natomiast w przypadku zespołu jelita drażliwego, niealkoholowego stłuszczenia wątroby, choroby Parkinsona, autyzmu, depresji, fibromialgii oraz pozostałych chorób autoimmunologicznych ilość dowodów jest ograniczona^4–7.

Hipoteza ZJP zakłada, że w prawidłowych warunkach bariera zapobiega przenikaniu do przestrzeni międzykomórkowej antygenów bakteryjnych i pokarmowych oraz substancji toksycznych. Jednak kiedy w przewodzie pokarmowym pojawia się patologia, w postaci np. stanu zapalnego wywołanego zakażeniem, jej przepuszczalność wzrasta. Zostało to dobrze udokumentowane w przypadku zakażenia niektórymi patogenami, np. przecinkowcem cholery (badania te były również pierwszym krokiem w drodze do odkrycia zonuliny)¹². W jego następstwie dochodzi do przeładowania błony śluzowej jelit antygenami, aktywacji układu odpornościowego oraz przemieszczania się antygenów do organów oddalonych od jelita (np. wątroby). Postuluje się, że ZJP może być jedną z przyczyn stanu zapalnego o niskim nasileniu, który towarzyszy chorobom cywilizacyjnym^{4, 13.}

Rozszerzeniem hipotezy ZJP jest wytwarzanie przez organizm przeciwciał przeciwko antygenom pokarmowym, np. IgG. Podobnie jak w celiakii, w której dochodzi do wytworzenia przeciwciał przeciwko komponentowi pszenicy – gliadynie, organizm może podobnie reagować na inne białka pokarmowe, prowadząc do rodzaju nadwrażliwości na pokarmy^14–16. Większość białek pokarmowych ulega rozkładowi przez enzymy trawienne, jednak niewydolność przewodu pokarmowego i ZJP może wpływać na ich zdolność do aktywowania układu odpornościowego. Dodatkowo niektóre przeciwciała wytworzone przeciwko białkom pokarmowym mogą reagować krzyżowo z tkankami ludzkimi¹. Zwolennicy tej hipotezy postulują, że diagnostyka ZJP i wdrożenie odpowiednich zaleceń żywieniowych są istotnymi elementami prewencji chorób przewlekłych².

Szczególnie interesujący wydaje się związek ZJP z celiakią i cukrzycą typu 1 oraz związek ich patomechanizmu z zonuliną. W ostatnim czasie przeprowadzono kilka badań klinicznych z lekiem celowanym w ZJP u chorych z celiakią. Inhibitor zonuliny, którego substancją czynną jest octan larazotidu (AT-1001), hamuje  degradację TJ i tym samym zapobiega zwiększonej przepuszczalności bariery jelitowej. Wykazano, że lek redukuje objawy u chorych z celiakią na diecie bezglutenowej^{9, 10}. Obecnie octan larazotidu wchodzi w III fazę badań klinicznych^{8, 11}.